Steven van Heijningen

Cultuur is overleden

Geplaatst op 25 november 2018 door Steven van Heijningen


Beste lezer,

Voor deze maand schrijf ik iets aan u over het onderwerp cultuur. Cultuur is in grote mate iets dat me koud laat. En in het zeldzame geval dat cultuur me raakt, dan staat het me tegen. Ik ben verzekerd van een rotavond als ik meegenomen wordt naar een theatervoorstelling. Een middag is voor mij vrijwel altijd verziekt als ik een ellenlange galerij lang moet staren naar moderne kunst.

Vroeg in de ochtend word ik nog weleens zwetend wakker van een nachtmerrie over een minitrauma dat ik heb opgelopen tijdens een verplichte schoolactiviteit. De desbetreffende activiteit werd georganiseerd door lui van ‘Dance4life’. Leerlingen werd in aanloop naar de dag van de activiteit tot in den treure aangespoord om iets roods aan te trekken op de grote dag zelf. Het grootste moment van de grote dag was, althans voor de beschaafde leerlingen, het aanhoren van een zielig praatje over aids dat onveilig gesekst hebbende mensen hielden op een podium. Als kers op de taart voor de beschaafdsten, moest de gehele kudde leerlingen vervolgens urenlang in de aula een kneuterig dansje nabootsen. Als dit is wat cultuur is, en dat is het voor sommigen, laat mij dan maar een barbaar zijn.

Hoe zou een zelfbenoemd barbaar als ik, die voor geen cultuur te porren is, aan u iets over kunnen brengen over cultuur? Die vraag van mijn imaginaire argwanende lezer is gerechtvaardigd en kan ik slechts ten dele tackelen. Ik zie twee mogelijkheden. Ten eerste is het misschien wel uniek om te zien hoe in de culturele bubbel waarin je leeft, door een buitenstaander geprikt kan worden. Ten tweede meen ik tegenover uw cultuurbegrip een eigen, wellicht primitieve, versie van cultuur te kunnen zetten. Dit kan u wellicht aan het denken zetten. Hoe het ook zij, het is tijd om ons maar direct op de kern te richten: wat is cultuur?

Er zijn filosofen die geprobeerd hebben invulling te geven aan de mysterieuze term cultuur, zoals Ernst Cassirer (1874-1945). Anderen redeneerden juist dat cultuur een te breed scala aan betekenissen zou omsluiten, waardoor het tot een nietszeggende term zou zijn vervallen. Martin Heidegger (1889-1976) was bijvoorbeeld iemand die de term cultuur zorgvuldig meed. Met het benoemen van deze twee standpunten en hun vertolkers geef ik een indicatie van hoe berucht de vraag ‘wat is cultuur?’ is.

Laten we ons voorlopig, bij wijze van experiment, bij de eerste groep aansluiten die vindt dat de vraag ‘wat is cultuur?’ niet gemeden hoeft te worden. Dus nogmaals: wat is cultuur?

Om een voorzichtig antwoord te geven, cultuur is een parapluterm die heel verschillende beelden kan oproepen. De één denkt aan Nederlandse cultuur en heeft Delfts blauw en klompen voor ogen. Een ander denkt weer aan omgangsvormen en beeldt zich misschien verkeersregels met zebrapaden en klaar-overs in. Of misschien beeldt deze zich wel de rituelen die horen bij het ontvangen van een gast in, zoals het aannemen van een jas of het vragen of hij of zij wat wil drinken. Weer een ander beschouwt wetenschap of taal als culturele fenomenen bij uitstek. Misschien denkt u wel aan culturele verschillen, zoals verschillende schoonheidsidealen. Het is zogezegd cultureel bepaald dat men in enkele Aziatische landen een lichte huid ambieert, terwijl men hier maar wat graag zijn of haar melkflessen in het zonnetje zet. Al deze uiteenlopende voorbeelden ten spijt, ik vermoed dat u net als ik nog niet precies de vinger op de zere plek kan leggen. Laten we toch een verdere poging wagen.

Wat is de grootste gemene deler van nationale cultuur, omgangsvormen, wetenschap, taal en culturele bepaaldheid? De grootste gemene deler van al deze voorbeelden moet mijns inziens gezocht worden in iets wat ik gedeelde cultuur zou willen noemen. Met gedeelde cultuur bedoel ik twee dingen.

Het eerste ding is dat gedeelde cultuur, cultuur is die zich bevindt in de ruimte tussen mensen. Het is, beter gezegd, cultuur die zich uitsluitend bevindt in de relatie tussen mens-en-mens, net zoals vriendschap (hoewel die relatie ook tussen mens en dier kan ontstaan). Zo is nationale cultuur iets dat zich ophoudt tussen mij en andere Nederlanders. Klompen zijn historische artefacten die ons, zogezegd, verbinden. Ik noch mijn buren hebben klompen. En zelfs als ik klompen zou bezitten dan zou het niet automatisch iets Nederlands worden. Nee, wat klompen Nederlands maakt is dat het  iets is wat speelt tussen Nederlanders. Nationale cultuur zou je een groepsrelatie kunnen noemen; het speelt in de relatie tussen een groep mensen.

Verder, en dan kom ik op het tweede ding, is gedeelde cultuur het product van het creëren van cultuur. Een gebruikelijke omgangsvorm heeft als product, als gedeelde cultuur dus, een statisch karakter. Van een gastheer mag bepaald gedrag verwacht worden, omdat het reeds bekend is, bij zowel gastheer als gast, hoe een gastheer met een gast omgaat. De omgangsvorm die verweven is met een bepaalde relatie, zoals die van gastheer-gast, is werkzaam juist doordat de omgangsvorm bekend is bij de deelnemers. Als omgangsvormen veranderen dan spreken we niet langer van gedeelde cultuur. Er is in het geval van veranderende omgangsvormen namelijk sprake van een proces van cultuurcreatie. In dat proces vervallen oude gebruikelijke omgangsvormen en heerst er verwarring in een relatie, niemand is immers bekend met de gepaste omgangsvorm en de ene deelnemer zou ander gedrag kunnen verwachten dan de andere deelnemer. Totale chaos! Het tweede ding van gedeelde cultuur houdt dus in dat het statisch is, af is, een eindproduct in plaats van een proces. Anders gezegd, afgemaakte cultuur is afgesneden van haar wordingsproces.

Alle beelden die ik eerder heb genoemd en die we normaalgesproken onder de paraplu cultuur scharen zijn beelden van cultuur die af is. Ik heb het zojuist getypeerd als gedeelde cultuur en gecontrasteerd met het wordingsproces. Wat zijn de antwoorden op de vragen die dit contrast oproept?

“Staan we dichter bij de schilder wiens werk we zo waarderen wanneer we in een steriele en overvolle ruimte diens schilderijen staan aan te gapen om er zo veel mogelijk gespreksstof aan te ontlenen? Of staan we dichter bij de schilder wanneer we, geïnspireerd door diens werk, zelf moederziel alleen aan de slag gaan met ideeën, intuïties en klodders verf?”

“Moeten we cultuur begrijpen als gedeeld, als iets wat tussen mensen in staat, als een groepsritueel? Of is cultuur veeleer iets ongedeelds, als iets wat nog niet bestaat, als iets wat in de handen van een individu ligt?”

“Zou het kunnen dat de galerijbezoeker niet de parels van cultuur opzuigt, maar slechts de neus vult met een muffige geur van een relikwie van iets dat in een verleden levende cultuur was?”

“Is echte cultuur niet levende cultuur? En is levende cultuur niet cultuur in wording?”

Het is mijn bescheiden barbaarse mening dat deze retorische vragen terecht wijzen naar een begrip van cultuur die de nadruk verlegt naar het creëren zelf en het individuele karakter daarvan. Net zoals Latijn een dooie taal is en een dodo een uitgestorven diersoort, is alles wat we doorgaans cultuur noemen niets meer dan overleden creëren. De beschaafde mens loopt op een kerkhof van cultuur-in-wording.


Steven van Heijningen schrijft iedere maand een blog voor Denkplaats.  
Hij is de neef van  Ariane van Heijningen en masterstudent filosofie aan de Universiteit Leiden.


		

Denkplaats

Daagt uit

DENKPLAATS begeleidt jou in het denkonderzoek. Scherpt aan zonder oordeel. Het gedachtengoed is van de klant. DENKPLAATS neemt niet over, maar daagt uit.

Vraagt door

DENKPLAATS staat nieuwsgierig in het leven. Treedt jou met nieuwsgierigheid tegemoet. Wil weten wat je denkt. En wil naar de kern van de zaak. En vraagt dus altijd door.

Is helder

DENKPLAATS is helder. In communicatie, in prijs, in vormgeving en in afspraken. Omdat denkwerk lastig genoeg kan zijn, moeten de randvoorwaarden glashelder zijn.

Brengt humor in

DENKPLAATS houdt van scherpe humor en lacht veel. Humor schept ruimte, maakt speelsheid in het soms zware denkproces mogelijk.

Biedt garantie

Aan het einde van het traject met DENKPLAATS heb je minstens één vraag gesteld die je (jezelf) nooit eerder gesteld hebt.

Meer informatie ontvangen?

Inzicht krijgen in hoe jij in je organisatie of privésituatie tot heldere inzichten en bezielde besluiten komt?
Abonneer je op de nieuwsbrief en ontvang maandelijks cases, achtergronden en inspiratie.



Wil je liever op een andere manier contact houden?
Dan kun je je op ieder moment weer uitschrijven.

DENKPLAATS Adrianalaan 101b 3053 MA Rotterdam T (06) 13 12 89 71 ariane@denkplaats.nl Kvk 68110634